(Cv 9: 26-31; 1Ga 3: 18-24; Ga 15: 1-8)

Bác sĩ Nguyễn Tiến Cảnh, MD 

Tin Mừng thánh Gioan Chúa Nhật thứ 5 Phục Sinh hôm nay (Ga15: 1-8) gợi cho chúng ta hình ảnh cây nho và cành nho, diễn tả mối tương quan giữa Chúa Kito và các môn đệ của ngài. Hình ảnh này coi thì đơn giản, nhưng nghĩ kỹ nó có một ý nghĩa khá huyền bí và tuyệt vời đến độ người thường không thể tưởng tượng nổi.

Cành Nho dĩ nhiên có một liên hệ mật thiết với Cây Nho. Cành cây phụ thuộc vào thân cây để làm thành một cây đầy đủ như một cơ thể duy nhất và sống động. Đối với  Việt Nam chúng ta và ở những xứ khí hậu miền Bắc thì Cây Nho là một hình ảnh xa lạ, nhưng ở miền Cận Đông thì nó lại rất quen thuộc ai cũng biết, hầu như gia đình nào cũng có trồng cây nho, cây vả hoặc cây oliu trong vườn…

« TA LÀ CÂY NHO, CÁC CON LÀ CÀNH NHO »

Đức Giêsu đã nói với các môn đệ của Ngài: “Ta là Cây Nho, một cây nho thực sự” và “các con là những cành nho”. Bổn phận của cành nho là sinh ra hoa trái qua việc chia sẻ với tha nhân cuộc sống của Chúa: “Thầy là cây nho thật, Cha Thầy là người trồng nho….Hãy ở lại trong thầy như thầy ở lại trong anh em. Cũng như cành nho không thể tự mình sinh hoa trái nếu không gắn liền với cây nho. Anh em cũng thế nếu không ở trong thầy. Nếu ở trong Thầy thì lời thầy sẽ ở trong anh em, lúc đó anh em muốn gì, xin gì thì anh em sẽ được” (Ga 15:1, 4-5,7)

Những hình ảnh Chúa Kitô là vua, là chúa, là thầy dạy, là mục tử và là quan tòa cũng rất quan trọng đối với chúng ta vì nó tạo nên một viễn tượng liên đới tương hợp giữa Đức Kitô và chúng ta. Hình ảnh này đòi hỏi cây nho phải có sự cân xứng và công bằng, nghĩa là sự liên hợp giữa môn đệ với cuộc sống của chúa Kito và chúa Kito liên hợp với cuộc sống của môn đệ phải thành một đơn vị thuần nhất và thắm thiết nhất mà những hình ảnh khác không bao giờ đạt được.

Những bài đọc chúa nhật hôm nay diễn tả cuộc sống thiêng liêng của người Kito hữu quả là đúng nguyên tắc, đích thực và rất chính xác. Hình ảnh cây nho đã gợi cho mỗi người chúng ta một vấn nạn riêng tùy hoàn cảnh của từng người, trong khung cảnh một đại gia đình rộng lớn hơn của Thiên Chúa, trải dài qua mọi không gian và thời gian, từ thời ông Abraham cho tới thời hiện tại và tương lai, từ thế kỷ I ở Cận Đông cho tới ngày nay, khắp năm châu bốn biển.

HÃY LẬP MÁI ẤM GIA ĐÌNH TRONG CHÚA KITÔ

Nếu Chúa Giêsu là Cây Nho thì mỗi người chúng ta đều được mời gọi để kết hợp và  sống với ngài để tạo thành một mái ấm gia đình. Bài Tin Mừng nói về cây nho thúc đẩy chúng ta phải thân thiết với Thiên Chúa bằng cách vâng lời, tuân theo ơn gọi của mình là sinh ra hoa trái cho mọi người trên thế giới  Điều đó có nghĩa gì? Phải chăng là liên hợp và trú ngụ ngay trong cây nho hầu có thể kết hợp thiết thân với cây nho tức Chúa Giêsu.

Liên hợp với Chúa Giêsu là một phần của đời sống Giáo Hội, phải đươc mọi tín hữu cam kết liên hợp mọi người lại với nhau như tình bạn để khuyến khích, giúp đỡ nhau, cùng nhau cầu nguyện, thờ phượng Chúa, sống đời sống thánh thể, nghiên cứu, học hỏi và hành động vì Tin Mừng Chúa nơi trần thế. Mỗi khi chầu viếng hay rước Mình Thánh Chúa là chúng ta được kết hợp vào với tình bạn thiết thân ấy, với chính chúa Giêsu, và với mỗi một người chúng ta nơi bàn tiệc của Chúa

Đời sống thiêng liêng thực sự của người Kito hữu chính là sự hiểu biết của mỗi người về Chúa Giêsu Kito, như cây nho lưu thông nhựa sống trên các cành nho. Nhờ đó, chúng ta có thể khuyếch trương công trình, tình yêu và sự sinh hoa kết trái của Ngài, đồng thời ca tụng vinh danh Thiên Chúa Cha của Ngài. Đó là trọng tâm của bí tích Thánh Thể.

THIÊN CHÚA CHA LÀ NGƯỜI TRỒNG NHO VÀ TỈA CÀNH

Tuy nhiên, khi chúa Giêsu đưa ra chủ đề cây nho và cành nho là Ngài có ý nói về Thiên Chúa Cha của Ngài là người trồng nho và tỉa nho. Hai việc đó đòi hỏi phải có con dao. Cành nào không có trái, Thiên Chúa Cha sẽ cắt nó đi; cành nào đang mang hoa trái thì Người sẽ tỉa cho sạch gọn để chúng sinh thêm hoa trái nữa.

CÀNH NHO KHÔNG THỂ TỰ DO PHÁT TRIỂN

 Theo tinh thần của đoạn Tin Mừng này thì đời sống thiêng liêng của chúng ta không thể phát triển theo tự do cá nhân hoặc hoàn thành tất cả mọi khả năng mà mình có. Khi  bước theo chúa Giêsu và tìm hiểu Ngài là chúng ta đã chấp nhận con dao tỉa của Chúa, đồng ý để nó cắt bỏ một vài cái ra khỏi cuộc sống của chúng ta  - mà có thể chúng còn tốt, còn có thể sinh hoa trái- để cho những cành khác có cơ hội đâm chồi nảy lộc kết hoa trái  phì nhiêu hơn. Cắt tỉa thì dĩ nhiên là một tiến trình tạo đau đớn; nó có thể làm mất mát hay gây chết chóc. Người tỉa nho chỉ nhúng tay vào cây nho một cách thân thiết hơn khi ông ta vung tay đưa dao lên tỉa.

KẾT HỢP VỚI CÂY NHO LÀ TÌM HIỂU VÀ HỌC HỎI VỀ ĐỨC KITÔ

Kêu gọi kết hợp với cây nho là kêu gọi để tìm hiểu cẩn thận và thiết thân về chính con người Chúa Giêsu để học hỏi, không phải chỉ trong tư tưởng mà cả trong hành động. Môn đệ thực sự của chúa Giêsu phải luôn luôn trông nhờ vào sự hiện diện nội tại và hoạt tính của chúa Kitô để canh tân và triển nở chính cuộc sống của mình hầu trở nên một là niềm tin và tình yêu thương. Môn đệ thực chỉ có thể sinh hoa trái thêm cho tha nhân bằng những cuộc sống mới khi họ biết “bám chặt vào chúa Giêsu”, “ghép liền” với đời sống của Ngài, để chính sự hiện diện của Ngài sẽ sàng gạn và làm sạch tâm trí họ. 

GIÁO HỘI LÀ VƯỜN NHO, GIÁO DÂN LÀ CÂY NHO ĐƯỢC TUYỂN CHỌN

Hai hình ảnh cây nho và vườn nho đã làm nổi bật vẻ đẹp mỹ miều, đầy tượng hình cho đoạn văn khá phổ thông trong thông điệp Ánh Sáng Muôn Dân /Lumen Gentium, câu số 6 của Công Đồng Vatican II về Hiến Chế Tín Lý về Giáo Hội:

“Giáo Hội là một mảnh đất được Thiên Chúa trồng trọt và vun xới. Trên đất đó cây dầu oliu cổ thụ mọc lên mà các tiên tri là những rễ thánh của nó. Nơi cây cổ thụ này đã và sẽ có sự hòa giải giữa dân Do Thái và những dân ngoại. Mảnh đất này đã được người trồng nho thiên quốc vun xới trồng tỉa như một cây nho đã được tuyển chọn. Cây nho đích thực là chúa Kitô, Ngài ban sức sống và hoa trái dồi dào nơi các nhánh là chúng ta. Nhờ Giáo Hội, chúng ta được ở trong Chúa Kitô, không có Ngài chúng ta không thể làm được gì cả.”

ĐÔI LỜI KẾT

Để làm sáng tỏ sự phụ thuộc này như là sự ghép nối với Chúa, chúng ta thử suy niệm những lời rất thâm thúy của thánh nữ Teresa Benedicta Thánh Giá (1891-1942), dòng Kín, tử đạo, đồng quan thầy của Âu Châu. Thánh nhân là người hiểu biết ý nghĩa nối kết thiết thân với Chúa là thế nào. Ý nghĩa này được lấy từ Chương 6, tập luận văn của Thánh Nữ viết về người phụ nữ. (ICS Publications).

Ý niệm về Giáo Hội như là một cộng đồng các tín hữu thì rất dễ hiểu. Bất cứ ai tin vào Chúa Kitô và Tin Mừng của Ngài, hy vọng những hứa hẹn của Ngài sẽ được thực hiện, bám sát lấy Ngài trong yêu thương và giữ những giới răn của Ngài thì phải kết hợp với tất cả mọi người cùng có một lòng hiệp thông tâm trí với nhau. Những ai gắn liền với Chúa trong khi Chúa còn tại thế thì đều là những hạt giống tiên khởi của cộng đồng Kito giáo vĩ đại. Chúng sẽ phát triển rộng lớn cái cộng đồng ấy và niềm tin ấy sẽ nối kết họ với nhau cho đến ngày nay qua dòng thời gian để cho chúng ta được thừa hưởng nó.

Nhưng, ngay cả một cộng đồng nhân loại bình thường cũng còn hơn cả một sự liên minh lỏng lẻo của những cá nhân riêng lẻ, và cho dù chúng ta có thể kiểm chứng được cả phong trào phát triển để thành một loại đơn vị có tổ chức, thì nó cũng giống cái cộng đồng siêu nhiên của Giáo Hội hơn. Sự kết hợp linh hồn lại với Chúa Kitô thì khác với sự kết hợp giữa con người với nhau. Nó bắt rễ và khởi đầu nảy nở trong Chúa -như nói trong ngụ ngôn cây nho và cành nho- khi chúng ta chịu phép Thánh Tẩy. Nó sẽ được tạo thành và liên tục trở nên vững mạnh một cách đa diện nhờ nhiều phép bí tích khác nhau.  Sự kết hợp thực sự này với chúa Giêsu Kitô cũng bao hàm sự lớn mạnh của cộng đồng các tín hữu Kitô giáo. Giáo Hội như vậy đã tạo thành Nhiệm Thể Đức Kitô. Nhiệm thể này là một nhiệm thể sống động, và thần khí làm nên sức sống của nhiệm thể chính là thần khí Đức Kitô, nó tuôn trào từ đầu đi khắp mọi phần của cơ thể. (Epheso 2: 21-22)

Trong tuần này, chúng ta hãy cầu nguyện, xin Chúa cho chúng ta được thuộc về Chúa Kitô một cách sâu xa và thực sự, vượt qua tất cả nhũng xáo trộn đang lũng loạn cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Chớ gì sức sống của Chúa Kitô đã tạo thành Giáo Hội, liên tục tuôn chảy tràn đầy cả thể xác lẫn tâm hồn chúng ta mỗi ngày nơi mái ấm gia đình thân yêu trong Chúa Kitô. 

Fleming Island, Florida

May 2, 2012

NTC

Trong một bài viết trước đây, tôi đã giải thích về  những khác biệt giữa các Giáo Hội Kitô Giáo mà người  ta vẫn quen gọi chung là Thiên Chúa Giáo  như   Do Thái Giáo, Công Giáo La Mã, Chính Thống Giáo Đông Phương, Tin Lành và Anh Giáo ( Anglican Communion) ...

Hôm nay tôi xin được nói thêm về sự khác biệt giữa những tin hữu cùng mang danh Kitô hữu ( Christians) nhưng không cùng chung một niềm tin, thờ phụng Thiên Chúa chung một phụng vụ thánh và hiệp thông với Giáo Hội Công Giáo dưới quyền lãnh đạo của Đức Thánh Cha là Đại diện duy nhất của Chúa Kitô trên trần thế.

Như đã giải thích, giữa các Giáo Hôi Kitô Giáo có sự khác biệt thế nào thì giữa những người cùng tin Chúa Kitô ( Christians) cũng khác nhau như vậy. Nghĩa là không phải cứ xưng danh hay nhận mình là Kitô hữu thì đều mang chung nội dung  của danh xưng này.

Cụ thể, chỉ có người tín hữu Chúa Kitô trong Giáo Hội Công Giáo và Chính Thông Giáo Đông Phương mới thực là những tín hữu  chính danh  của KitôGiáo (Christianity) vì  chỉ ở trong các Giáo Hội này  mới có đầy đủ mọi  phương tiện cứu rỗi là giáo lý vững chắc, Thánh Truyền Mặc khải và Kinh Thánh chính xác, cùng với các Bí Tích cứu độ mà Chúa Kitô đã ban cho Giáo Hội của Người để tiếp tục Sứ Vụ Cứu Độ của Chúa  trong trần thế cho đến ngày cánh chung tức là mãn thời gian. Cũng nhấn mạnh thêm là Chỉ có một Giáo Hội duy nhất  của Chúa Giêsu trên trần thế và Giáo Hội này “tồn tại trong Giáo Hội Công Giáo do Đấng kế vị Phêrô và các Giám Mục hiệp thông với Ngài  điều khiển. “ (x. Lumen Gentium số 8). Sở dĩ có Nhánh Chính Thống Đông Phương (Eastern Orthodox Churches) là vì có sự bất đồng về một vài vấn đề tín lý và quyền bính giũa Đông và Tây  nên Nhánh Kitô Giáo Đông Phương ở Constantinople đã tách ra khỏi Giáo Hội Công Giáo Roma ( Tây phương) và trở thành Chính Thống từ năm 1054  cho đến nay. Nhưng vì Giáo Hội Đông Phương có nguồn gốc Tông Đồ ( Thánh An-Rê) nên có đầy đủ các bí tích hữu hiệu như Giáo Hội Công Giáo La Mã do công truyền giáo ban đầu của Thánh Phêrô, anh của Thánh An Rê, là Tông Đồ  đã sang truyền giáo ở Đông Phương.  Do đó, chỉ có trong Giáo hội Công Giáo và anh  em Chính Thống Đông Phương mới có thể cử hành thành sự  Hy tế thập giá của Chúa Kitô trên Bàn thờ  ngày nay mỗi  khi Thánh lễ Tạ ơn được  cử hành ở khắp nơi trong Giáo Hội, là Thân Thể Nhiệm Mầu của Chúa Kitô trên trần thế. Thánh lễ Ta Ơn ( Eucharist) là đỉnh cao là là nguồn sống thiêng liêng  của Giáo Hội và của mọi tín hữu Chúa Kitô hiệp thông với Giáo Hội. Nguồn  sống này  là chính Chúa Kitô, là Người Con “cũng ban sự sống cho ai tùy ý” ( Ga 6: 21). Ngoài lời  ban  sự sống, Chúa Kitô còn ban  thịt máu Người qua bí Tích Thánh Thể mà chỉ có Giáo Hội Công Giáo và Chính Thông Giáo Đông Phương có mà thôi. Các Giáo hôi mang danh Kitô khác không có Bí tích quan trọng này, vì họ không có chức linh mục hữu hiệu để có thể cử hành hữu hiệu Bí Tích Thánh Thể qua đó,  Chúa Kitô  tiếp tục  ban thịt máu của Người làm của ăn, của uống  nuôi sống linh hồn chúng ta, và cho ta hy vọng sống đời đời  vì “ ai ăn thịt Ta và uống máu Ta thì được sống muôn đời, và Ta sẽ cho kẻ ấy sống lại vào ngày sau hết.” (Ga 6 : 54) như Chúa đã hứa.

Các giáo phái mang danh Kitô giáo khác như các nhánh Tin Lành (có hàng chục ngàn nhánh khác nhau ở Mỹ ), và Anh Giáo đều không có nguồn gốc Tông Đồ ( Apostolic succession) cho nên không có Chức linh mục hữu hiệu ( valid Priesthood), như các linh mục Công Giáo và Chính Thông Giáo.  Do đó, dù  họ có nghi thức bẻ bánh và uống rượu thì đó chỉ là bánh và rượu  mà thôi, chứ không phải là thịt và máu Chúa Kitô ban qua Bí Tích Thánh Thể  được cử hành trong Giáo Hội Công Giáo và Chính Thống Giáo. Ngoài bí tích quan trọng này, Giáo Hội Công Giáo và Chính Thống còn có các bí tích chữa lành  như Xức dầu bệnh nhân và Hòa Giải để giúp các  hối nhân giao hòa lại với Chúa và với Giáo Hội sau khi đã lỡ sa phạm tội vì yếu đuối con người.

Chính việc năng lãnh nhận các bí tích Hòa giải và Thánh Thể mà đời sống thiêng liêng của người Kitô hữu được tăng trưởng  và sung mãn  để giúp họ lớn lên  trong tình yêu của Chúa và bảo đảm phần rỗi mai sau. Ơn phù trợ  của Chúa ban qua các bí tích này thật vô cùng cần thiết cho những ai muốn nên hoàn  hảo như Chúa  Kitô  mong muốn cho mỗi người chúng ta: “anh  em hãy nên hoàn thiện, như Cha anh  em trên Trời là Đấng  hoàn thiện.”( Mt 5: 48).

Mặt khác, chỉ có ơn thánh Chúa ban cho chúng ta qua hai bí tích quan trọng nói trên mới có thể giúp ta hữu hiệu chống lại những khuynh hướng xấu còn tồn tại nơi mỗi người chúng ta, và nhất là chống lại mọi cám dỗ của ma quỉ ví như “sư tử đói đang gầm thét  rảo quanh tìm mồi cắn xé” tức là cướp lấy linh hồn ta như Thánh Phêrô đã cảnh giác trên đây. ( 1 Pr 5 :8).

Người Kitô Hữu (Christians) ở các Giáo hội ngoài Công Giáo không thể có kho tàng thiêng liêng quí giá là các Bí tích này.  Họ chỉ có Kinh Thánh, nhưng Kinh Thánh lại được dịch và cắt nghĩa  theo cách hiểu riêng của họ hay phản lại Kinh Thánh tinh tuyền của Giáo  Hội  như nhóm “Chứng nhân Jehovah ( Jehovah Witnesses) đã làm.

Đặc biệt, họ không có bí tích hòa giải , một bí tích quan trọng mà Chúa Kitô đã ban cho các Tông Đồ trước  tiên  và Cho Giáo Hội ngày nay, sau khi Chúa  từ cõi chết sống lại và hiện ra với các ông  và nói: “anh  em tha tội cho ai, thì người ấy được tha - Anh  em cầm giữ ai thì người ấy bị cầm giữ.” ( Ga 20: 23)

Các anh  em Kitô hữu  ngoài Công Giáo cũng đọc những lời Chúa trên đây, nhưng họ không cắt nghĩa và áp dụng như Giáo Hội Công Giáo và Chính Thông Giáo. Trái lại, họ cho rằng  chỉ có Chúa tha tội nên họ có xưng tội  thì xưng trực tiếp với Chúa chứ không qua trung gian một người nào. Nhưng  họ quên rằng Chúa Giêsu đã trao quyền tha tội cho các Tông Đồ như lời Chúa trên đây. Và các Tông Đồ dã trao lại cho những người kế vị các ngài là các Giám Mục  trong Giáo Hội. Các Giám mục lại chia sẻ quyền này cho các phụ tá thân cận là các linh mục trực thuộc  để thi hánh sứ vụ Tông đồ trong Giáo Hội ngày nay. Ơn ích của bí tích Hòa giải thật lớn lao, vì nhờ có bí tích này mà con người được giao hòa lại với Thiên Chúa, được cảm nhận rõ rệt ơn tha thứ của Chúa qua thừa tác viên con người là Giám mục hay linh mục. Những ai có thói quen năng xưng tội, nhất là khi mình lỡ phạm tội gì trọng mà đi xưng tội cách ngay thật  thì đều cảm nhận ơn tha thứ và bình an trở lại trong tâm hồn, một niềm vui nội tâm mà không một tâm lý gia hay tâm lý trị liệu ( Psychotherapist) nào có thể mang lại cho ai muốn điều trị tâm bệnh. Các anh  chị em ngoài Công Giáo không tin Giáo Hội có quyền tha tội nhân danh Chúa Kitô ( In persona Christi) nên họ không thể cảm nhận được niềm vui và an bình nội tâm, dù cho họ có trực tiếp xưng tội với Chúa như họ chủ trương. Nghĩa là họ thiếu hẳn ơn ích thiêng liêng, niềm vui  và an bình nội tâm mà Chúa ban cho các hối nhân  qua tác vụ của linh mục cử hành bí tích hòa giải.

Đành rằng mọi tội phạm đến Chúa thì chỉ có Chúa tha tội mà thôi. Nhưng Chúa Kitô đã ban quyền tha tội đó cho Giáo Hội, hay cụ thể, là  cho các thừa tác viên có chức Linh Mục  (chia sẻ chức Linh Mục đời đời của Chúa Kitô) là Giám mục và linh mục, nên ta phải chậy đến với các thừa tác viên này để xin Chúa tha mọi  tội đã phạm vì yếu đuối con người. Mọi linh mục,  dù ai bất xứng đến đâu dưới con mắt  người đời,  đều có  có thể tha tội hữu hiệu (thành sự =validly)  nhân danh Chúa Kitô ( in persona Christi). Nghĩa là  chính Chúa Kitô nghe và tha tội cho ta  qua  tay một linh mục. Chúng ta cần nhớ kỹ điều này để an tâm đi xưng tội với bất cứ linh mục nào đang có năng quyền ( faculty) giải tội  như đã nói ở trên. Cũng xin giải thích  thêm là,  nếu vì lý do nào mà Giám mục tạm rút năng quyền của một linh mục trực thuộc,  hay còn gọi nôm na là “treo chén”( suspension) thì linh mục đó tạm thời hay vinh viễn không được phép cử hành các bí tích  Rửa tội, Thánh Thể, hòa giải, xức dầu, chứng hôn..

 Ngoài ra, rất  cần nói lại ở đây một lần nữa là  Chúa Kitô  không ban bí tích Hòa giải cho ta lợi dụng để cứ phạm tội, rồi lại đi xưng tội. Chúa biết ta còn yếu đuối nên Người ban bí tích này để giúp ta cố gắng sửa mình và lấy lại tình thương của Chúa sau khi đã  lỡ phạm tội vì yếu đuối con người, và nhất là bị ma quỷ và thế gian cám dỗ, khiến khó đứng vững. Nhưng nếu ai không cố gắng sửa mình và nương nhờ ơn Chúa giúp sức để  xa tránh  tội  lỗi,  khiến cứ sa đi ngã lại để di xưng tội  mà không quyết tâm chừa bỏ  tội lỗi,  thì hãy  nghe  lời  Chúa nghiêm khắc cảnh cáo sau đây:

“Ta biết các việc ngươi làm : ngươi chẳng lạnh mà cũng chẳng nóng. Phải chi ngươi lạnh hẳn hay nóng hẳn đi ! Nhưng vì ngươi  hâm hâm chẳng nóng chẳng lạnh, nên Ta sắp mửa ngươi ra khỏi miệng Ta.” ( Kh 3: 15-16)

Chúa rất nhân từ và đầy lòng thương xót, thứ tha. Nhưng ta không được lợi dụng tình thương quảng đại của Chúa để đi hàng hai, nửa nóng nửa lạnh. Nếu ta quyết tâm đi theo Chúa thì Người sẽ ban ơn nâng đỡ để giúp ta nên thánh, một ơn gọi không dành riêng cho ai trong Giáo Hội mà  cho hết mọi tín hữu đã nhận Phép Rửa và Thêm sức để gia nhập Giáo Hội và trở nên chi thể của Thân Thể nhiệm mầu  Chúa Kitô là Giáo Hội.

Tóm lại,  khi xưng mình với người khác , nhất là với người ngoại quốc, người Công Giáo phải nói rõ mình là Tin hữu Công Giáo (Catholic Christian) để không lẫn lộn với các tín hữn Kitô khác như hàng trăm ngàn các nhánh Tin Lành ở Mỹ hiện nay. Họ cũng tự xưng là Christians nhưng khác nhau và khác xa  chúng ta về mọi phương diện, từ  phương cách phụng thờ Chúa đến phương thức nhận lãnh ơn cứu độ của Chúa, vì  họ không có những bí tích cứu độ  cần thiết như Thêm Sức, Xức dầu, Hòa Giải và Thánh Thể. Đa số họ chỉ có phép Rửa Rửa  (Baptism) mà thôi. Nhưng Nhóm nào không rửa tội với nước và Công thức Chúa Ba Ngôi thì việc rửa tội không hữu hiệu hay thành sự (invalid). Do đó,  khi một tín hữu ngoài Giáo Hội muốn gia nhập Giáo Hội Công Giáo, thì phải hỏi  rõ xem họ đã được rửa tội thế nào trong giáo phái khác để biết xem việc rửa tội đó có thành sự hay không, vì  Giáo hội công nhận phép Rửa của các giáo phái khác nếu họ cũng rửa bằng nước và công thức Chúa Ba Ngôi.

Cũng vì sự khác biệt giữa các Giáo Hội cùng tôn thờ Thiên Chúa và nhận Chúa Kitô là Đấng Cứu Chuộc (Savior), nên các  tín hữu của các Giáo hội  đó cũng không có chung một phương thức  thờ phượng và thực hành đức tin. Vì thế, người Công Giáo không thể tự do kết hôn với bất cứ tín hữu của Giáo phái nào ngoài Công Giáo mà không có phép chuẩn của Giáo quyền địa phương, cụ thể là Văn Phòng Chưởng Ấn (Chancery) của Tòa Giám mục. Muốn kết hôn với người khác tôn giáo, (mixed marriage) thì phía Công giáo phải nhờ linh mục hay phó tế  giúp chuẩn bị hôn phối, xin phép chuẩn (dispensation for disparity of workship) cho người ngoài Công Giáo  để giúp phía Công giáo được tiếp tục lãnh nhận các bí tích như các tín hữu khác trong Giáo hội. Lại nữa, theo giáo luật, thì phía không Công  giáo phải cam kết cho con cái được rửa tội và sống đức tin  theo cha hoặc mẹ là người công giáo. Nếu phía không Công giáo từ chối cam kết này thì không thể kết hôn với người Công giáo được.

Đó là tất cả những điều người Công giáo cần biết mỗi khi  xưng mình cho người khác biết về tư cách tín hữu của mình trong Giáo Hội, cũng như trong việc giao tế với các anh chị em Kitôhữu  khác ngoài Giáo Hội Công Giáo. Ai tin Chúa Kitô thì đều được gọi là Kitô hữu (Christians) nhưng Kitô hữu của Giáo Hội Công Giáo hay Chính Thống thì không phải là Kitô hữu của các nhánh Tin Lành và Anh Giáo như đã phân tích trên đây.

LM Phanxicô Xaviê Ngô Tôn Huấn

Một ngày nọ, vào năm 1975, ngay giữa chợ trời tấp nập người qua lại nơi cuối đường Trương Minh Ký, Sài Gòn, thi sĩ "điên" Bùi Giáng thong thả bước đến một cửa hàng bán phụ tùng xe đạp cũ, lặng lẽ vơ lấy cái "ghi đông" xe rồi tỉnh bơ bỏ đi như không có chuyện gì xảy ra. Thế là, bà chủ cửa hàng hoảng hốt, tức tốc chạy nhào ra đường, la toáng um sùm nhờ thiên hạ bắt "cái thằng ăn cắp." Chẳng cần ai đến bắt, ông bình thản đi trở lại để trả cái ghi-đông vào chỗ cũ và từ tốn nói: "Bà con thấy chưa, mất tất cả... mà phải câm, thế mà mất có cái ghi-đông thì la rầm trời! Kỳ khôi quá!"

Ồ! Nghĩ kỹ lại cũng nực cười cho phận kiếp người, nhưng sâu sa cũng thấy đáng thương làm sao ấy! Con người vẫn thường hoảng hốt hay giận dữ khi bị người khác lấy đi những cái "ghi-đông" của mình, hoặc có người suốt cả cuộc đời chỉ lo thu lượm mấy cái "ghi-đông", và sẽ trở thành giống như con trẻ thét rống lên khi bị chúng bạn giật lấy cây cà rem trên tay nó. Thế giới của người lớn, hiểu theo cách nào đó, cũng chẳng khác gì trẻ con. Người lớn cũng có những trò chơi cho riêng mình, cũng muốn chơi, cũng muốn thay đổi những món lạ, món mới... như xe mới, nhà mới, công việc mới, quần áo mới, đầu tóc mới, tương quan mới, và thậm chí, cả vợ mới, chồng mới... Nếu không được toại nguyện thì bực dọc, điên tiết... Tại Bắc Ninh (Miền Bắc) Việt Nam vừa qua, một ông chồng đã lấy búa đập liên tiếp vào đầu vợ khiến vợ chết ngay lập tức chỉ vì vợ không cho ông đi hát quan họ. Một người anh ở Vĩnh Long đã giết đứa em gái chỉ vì một miếng cá bị mất trên mâm cơm... Rồi nhiều cái chết, nhiều xung đột vẫn đang xuất phát từ những nguyên nhân rất bé nhỏ, thậm chí rất nực cười. Xét cho cùng, nếu có dịp dừng chân lại một chút để ngắm nhìn thế giới người lớn, chúng ta không khỏi buột miệng cười thầm, hay bật tiếng ha...ha..... vì hình như mọi cử chỉ, lời nói đều rất trẻ con! Các nhà nghiên cứu tâm lý học ngày nay cũng cho thấy điều đó.

Nhưng, nếu quan sát thật sự thế giới của trẻ con, thì hình như chúng ta không khỏi giật mình, vì xem ra trẻ con lại dạy người lớn chúng ta rất nhiều bài học vô giá thì phải.

Dành trọn một buổi chiêm ngắm bầy trẻ đang nô đùa tung tăng cùng nhau, chúng ta không khỏi cảm thấy xấu hổ khi nhìn lại bản thân người "lớn" của mình. Người lớn chúng ta không sống được như chúng. Người lớn chúng ta đang rất nghiêm nghị, đang rất đạo mạo, đang rất ư là trầm trọng hóa vấn đề. Chỉ khi chúng ta trở thành cụ ông cụ bà thì mới thấm thía cái lẽ tương đối trên cõi đời này! Vậy mà chúng ta vô minh hoang phí cả đời để trở thành người càng lớn càng tốt, càng muốn là người lớn thì chúng ta lại càng phải hết mình hết trí khôn để diễn trọn vai nghiêm túc và trầm trọng.

Thế giới của người lớn chúng ta đang quá nặng nề và căng thẳng! Nhất là những ai làm lớn một chút, thường hay trầm trọng hóa mọi vấn đề, vì vậy người làm lớn thường "phải bận" suốt, cho dù có đi nghỉ ngơi cũng nói là bận việc, là không có thời gian... Chẳng có giám đốc nào, bác sĩ nào, nhân viên cao cấp nào, hay một cha xứ nào dám treo bảng nơi làm việc của mình là "tạm đóng cửa 1 tuần để xả hơi." Thì ra nghỉ ngơi là một tội, thì ra nghỉ phép đi du lịch là không ổn...! Cũng như là thông lệ khi những ai đã làm ra nhiều tiền thì càng "phải bận bộn". Ngày nay, khi quan sát khắp nơi, hầu hết con người sống và đánh giá nhau theo hiệu năng và hiệu quả. Người càng làm ra nhiều tiền càng có tiếng nói, là tiếng nói mà có vẻ như "luật bất thành văn" vốn hầu hết mọi người hoan hô vỗ tay, cho dù tiếng nói ấy rất tầm thường hoặc thậm chí vô cùng sáo rỗng. Cũng thế, con người vẫn đang chọn bạn mà chơi, chọn đối tác mà làm ăn theo não trạng sàng lọc như thế. Thấy rõ nhất là trong một nơi làm việc mà có nhiều sắc tộc khác nhau, chúng ta sẽ thấy rõ trắng chơi với trắng, đen nói chuyện với đen, mũi tẹt quây quần cùng mũi tẹt... Ngay cả trong các nơi thờ phượng tôn giáo - nơi để yêu thương đại đồng, để hiệp nhất cầu nguyện - cũng không tránh được sự phân biệt nào đó nơi các tín đồ. Nếu vậy, trong Kinh Lạy Cha, thì phải đọc là "Lạy Cha của con ở trên Trời" và Kinh Lạy Cha sẽ không còn cầu nguyện với một Cha duy nhất nữa, mà sẽ nhiều "Cha ở trên Trời" !

Sân chơi ở trường tiểu học là trường dạy cho người "lớn" nhiều bài học vô giá. Nơi đó, các trẻ em dù với các màu da trắng đen vàng nâu đều đùa vui và tung tăng cùng nhau một cách hồn nhiên vô tư. Còn sân chơi của người "lớn" thì chẳng phải là sân chơi thật sự, nhưng mà là những chiếc mặt nạ che đậy cả khối hiềm tỵ, cạnh tranh, tiêu diệt, thống trị, danh lợi,... Trẻ con không phân biệt, không nghiêm túc và đạo mạo như người lớn. Thế giới của chúng là vui nhộn và hồn nhiên hiệp nhất. Chúng không ý niệm kẻ thù. Ai biết vui đùa đều có thể là bạn của chúng. Hình như người "lớn" không có can đảm như trẻ con, vì chúng có sao nói vậy, chúng nghĩ sao tỏ bày ra thế, chúng có thể chơi với rắn, bò cạp mà không bị giết chết! 

Thế giới người lớn ngày nay đang gặp quá nhiều trục trặc, quá nhiều những con người lủng củng do "phản ứng phụ" của nền khoa học kỹ thuật hiện đại gây ra, nên con người cứ phải vừa thúc đẩy hiện đại hóa tất cả nhưng đồng thời cũng vẫn chữa lành theo kiểu đắp vá những lỗ hổng do chính sự hiện đại đó nảy sinh. Chẳng hạn, càng có nhiều bộ máy cao cấp, càng nảy sinh nhiều căn bệnh thể lý và tinh thần kéo theo, như cell-phone, Ipad, vi tính, máy điều hòa nhiệt độ... 

 Thiết tưởng, bài thơ Nơi Gặp Gỡ Tuyệt Diệu của Trẻ Em của đại thi hào Ấn Độ Rabindranath Tagore xem ra càng lúc càng là bài học thức tỉnh cho người lớn hôm nay: 

Trẻ em gặp nhau trên bờ biển của các thế giới mênh mông vô tận.

Bên trên, bầu trời bao la, trong xanh và bất động. Bên dưới, nước không ngừng chuyển động lao xao. Trên bờ biển của các thế giới mênh mông vô tận, trẻ em gặp nhau, chạy nhảy và la giỡn.

Chúng xây những ngôi nhà cát và chơi với những vỏ sò trống rỗng. Chúng kết những chiếc lá úa thành những con thuyền và vui cười thả trên biển bao la. Trẻ em chơi trên bờ biển của các thế giới mênh mông vô tận.

Chúng không biết bơi, cũng chẳng biết quăng lưới. Những người thợ lặn xuống biển mò ngọc trai, còn những nhà buôn xuôi ngược tàu thuyền, trong khi trẻ em lượm những hòn sỏi rồi lại ném đi. Chúng không tìm kiếm kho báu, cũng chẳng biết quăng lưới.

Biển dâng lên thành tiếng cười rộ, còn bãi cát ánh lên nụ cười. Sóng dữ ì ầm những khúc hát vô nghĩa như tiếng hát ru của người mẹ lúc đưa nôi. Biển chơi đùa với trẻ em, còn bãi cát ánh lên nụ cười.

Trẻ em gặp nhau trên bờ biển của các thế giới mênh mông vô tận. Bão tố lang thang trên bầu trời không lối, thuyền bè bị đánh đắm trên biển cả không đường. Thần tử ở khắp nơi, còn trẻ em cứ mải chơi đùa. Trên bờ biển của các thế giới mênh mông vô tận là nơi gặp gỡ tuyệt vời của trẻ em. (Rabindranath Tagore  -  Gitanjali)

Con trẻ vui đùa với những nhà cát chúng làm ra, chúng múa nhảy hát ca chung quanh những thành quả của chúng, thế rồi chợt một cơn sóng ập đến và chỉ tích tắc chỗ ấy trở thành là một bãi cát phẳng lỳ không một dấu hiệu của thành quả nào nữa. Rồi bọn trẻ òa lên cười vui và lại cúi xuống xây tiếp... Biết rằng chỉ là dã tràng xe cát biển đông, nhưng bọn trẻ vẫn vui đùa và thật hạnh phúc bên thành quả "dã tràng" ấy. Trong khi chúng hòa nhập vào thiên nhiên, vào những gì là sức sống trời cho thì người lớn lại hòa nhập vào thế giới của sự chết, là những máy móc đang không ngừng phát ra các loại sóng điện tử, từ trường và những bức xạ xấu. Từ đây, vì thế, người lớn chẳng còn nhạy cảm về những sinh linh bé nhỏ đang làm tổ trên cành cây, chẳng còn rung động trước ngọn cỏ đang cúi rạp xuống cơn gió thoảng, chẳng còn ngạc nhiên trước một con kiến đang vác đồng loại trên miệng để đưa về tổ... Thế rồi, dĩ nhiên sẽ không còn cảm động trước một giọt máu đang lớn dần thành người mỗi phút giây trong dạ mẹ...!

Trẻ thơ là đùa vui. Đùa vui có nghĩa là quên quá khứ và dừng nghĩ về tương lai. Vậy, đùa vui chính là sống hiện tại. Trong bữa cơm gia đình nọ, khi mọi người lớn đang tranh luận về đề tài: "Ai sẽ là người ứng cử tổng thống Mỹ nhiệm kỳ tới?" Cuộc tranh luận rất sôi nổi và thậm chí có những lúc gay cấn. Tất cả mọi ý kiến và dự đoán đều xoay quanh về chiến tranh I-rắc, về kinh tế Mỹ vừa qua, về những cuộc bạo động hay khủng bố Tòa Tháp Đôi... Phút chốc, bầu khí trong bữa ăn trở nên căng thẳng và xung đột. Bất ngờ, một cậu bé 4 tuổi từ ngoài vườn, hai bàn tay ôm cẩn thận một chó con đang ngủ, chạy vào đến bên cha cậu đang tranh luận tại bàn ăn: "Ba ơi, Baby bị bệnh rồi!" Thế là, giờ đây cậu trở thành sự chú ý của tất cả mọi người lớn. Và đề tài là cậu bé và con chó đang bệnh. Cậu bé 4 tuổi như trở thành bậc thầy đưa tất cả người lớn về với quà tặng sự sống, về với hiện tại.

  Vâng! Nghiệm lại trong một ngày sống, chúng ta thường nói nhiều hơn, tranh cãi nhiều hơn, phê phán nhiều hơn... nhưng lại rất ít hoặc không có giờ để chiêm ngắm, để quan sát, để chiêm niệm, và để thinh lặng. Có lẽ người lớn chúng ta cũng cần dành cho cuộc đời mình những thời khắc lắng đọng như dòng nhạc với những dấu lặng làm cho nội dung bản nhạc thêm sâu lắng và chuyển tải những gì nhạc sĩ mong muốn. Một bản nhạc không có dấu lặng hay những bài hát liên khúc sẽ chỉ là những tiếng ồn tra tấn làm cho thính giả thêm mệt mỏi và dễ khùng điên. Đúng vậy, thời đại hôm nay chính là bài "hét" liên tục không có dấu chấm nghỉ!

Đã đến lúc, mỗi người lớn chúng ta tạm dừng chân đôi chút, dù đang quằn qụai giữa dòng thác cuồn cuộn của cơm áo gạo tiền, của tranh đua hơn thiệt, để trở về với cõi thật - là quê nhà ấm êm và chất chứa ngập tràn yêu thương mà ai ai khi đã làm người cũng đều khát khao. Tạm dừng nghỉ làm người lớn trong phút chốc, để thấy được cái lung linh dịu vợi của quà tặng Thiên Chúa đang diễn ra từng giây phút cho hết thảy mọi người trên hành tinh này, mà bao lâu nay chúng ta đã đánh mất hoặc không muốn nhìn thấy, đó là Thiên Chúa - Chúa Tể Đất Trời - đang rất lặng lẽ ở với nhân loại qua cử chỉ giản dị và sâu lắng, là Bữa Tiệc Bẻ Bánh, Ngài đang mong mỏi nuôi sống con người vốn đói khát từ thẳm sâu lòng mình. Chỉ có Ngài, Đấng mới có thể lấp đầy mọi nỗi trống vắng lòng người, mới có thể làm no thỏa cơn đói khát khôn nguôi của kiếp nhân sinh. 

Lạy Chúa Giêsu, hơn lúc nào hết, xin cho thế giới ngày hôm nay cảm nhận được quà tặng dịu vợi nhất trên tất cả mọi quà tặng và vinh quang trần gian, đó là Chúa trở thành Thịt và Máu qua tấm bánh nhỏ bé đơn sơ sau khi đôi bàn tay linh mục đọc lời truyền phép.

Vâng, lạy Cha chúng con ở trên trời, hãy thương xót tất cả chúng con vì cuộc khổ đau của Chúa Giêsu, để chúng con nhận ra rằng thế giới đang càng ngày bất ổn và có nhiều lủng củng trên mọi bình diện cuộc sống, do con người thời đại đang xây cho mình những "xe cát biển đông", đang nắm giữ và bảo vệ những chiếc "ghi-đông" của đời mình, do càng ngày con người hôm nay đang làm cho mình "lớn" dần, không còn muốn chân nhận giá trị vô giá và cao cả - trong hình ảnh thật là khiêm cung nhỏ bé là nam nữ tu sĩ - của ơn gọi thánh hiến và ơn gọi làm cho bánh và rượu trở thành Mình và Máu Thánh Chúa, để dưỡng nuôi hành tinh vốn đang quằn quại trong cơn đói khát sự sống trường sinh.

"Bà con thấy chưa, mất tất cả... mà phải câm, thế mà mất có cái ghi đông thì la rầm trời! Kỳ khôi quá!"  

Thương lắm, những con người "lớn" ngày hôm nay!

Xin Cha thương xót chúng con và toàn thế giới, để quà tặng của Cha vẫn ở mãi với hành tinh chúng con qua ngày càng thêm nhiều bạn trẻ nam nữ can đảm sống đời thánh hiến. Amen.

Lm. Raphael Amore Nguyễn

Thứ Ba, 17 tháng Tư, năm 2012 20:04 * Newsmax 

Một giám mục tại TB Illinois, Hoa Kỳ, vào cuối tuần qua đã tức giân kết án  Tổng Thống Obama về " chương trình ủng hộ phá thai và chủ trương  tục hóa cực đoan của ông". Ngài  đã so sánh tư cách lãnh đạo của ông Obama với các nhà độc tài Adolf Hitler và Josef Stalin. Ngài kêu gọi người Công Giáo bỏ phiếu chống lại ông Obama.

"Mùa thu này, mọi người Công Giáo chân chính phải tham gia bầu cử, và phải bỏ phiếu theo lương tâm Công Giáo của mình, nếu không thì trước mùa thu năm tới, các trường học Công Giáo, các bệnh viện Công Giáo, các Trung Tâm Newman Công Giáo,  tất cả các công trình mục vụ công cọng của chúng ta - chỉ trừ các nhà thờ của chúng ta – đều có nguy cơ bị đóng cửa dễ dàng. "  Đức Giám Mục Daniel Jenky của GP Peoria đã tuyên bố như trên tại một buổi hội họp dành cho nam giới Công Giáo  ngày thứ Bảy vừa qua (theo tin tức của cơ quan LifeSiteNews.com).

Ngài nói tiếp, “Bởi vì sẽ không có tổ chức Công Giáo nào, dưới bất kỳ hoàn cảnh nào, có thể hợp tác với ác quỷ thực chất nhằm chủ trương giết hại thai nhi vô tội trong bụng người mẹ" (LifeSiteNews tường thuật).

Đức Giám Mục Daniel Jenky cảnh giác rằng bởi vì một sắc lệnh của tổng thống nhằm ép buộc những người Công Giáo chủ hảng xưởng phải tài trợ cho các biện pháp ngừa thai, triệt sản, và các loại thuốc phá thai, cho nên nước Mỹ đang đi vào con đường dẫn đến tình trạng giống như các chế độ độc tài trong quá khứ khi mà các Kitô hữu đã buộc phải "vội vàng trốn chui trốn nhủi," như thời  Hitler của Đức Quốc Xã, và Stalin của Cộng Sản.

Đức Cha Jenky nói, “Hitler và Stalin, ở những giai đoạn dễ thở hơn, chỉ nương tay chút đỉnh cho một số nhà thờ còn được mở cửa, nhưng tuyệt đối không dung thứ bất kỳ thứ cạnh tranh nào với nhà nước trong lĩnh vực giáo dục, các dịch vụ xã hội, và chăm sóc sức khỏe."

Ngài nói thêm, "Rõ ràng đây là một hành động vi phạm quyền lợi chúng ta vốn được ghi trong Tu Chính Án thứ Nhứt,  ông Barack Obama với chủ trương cấp tiến cực đoan, triệt để ủng hộ phá thai, xem ra đang có ý muốn theo đuổi con đường độc tài tương tự. 

Trong khi các Kitô hữu có thể bị thảm bại trong cuộc chiến chống lại sắc lệnh của ông Obama, các giám mục đã nhấn mạnh rằng "trước tòa án xét xử đáng kính sợ của Thiên Chúa Toàn Năng đây không phải là một cuộc chiến tranh mà bất kỳ người Công Giáo nào có đức tin lại chọn thái độ dững dưng, thờ ơ.”

"Không có mục vụ Công Giáo – và, thưa Tổng Thống, có chứ! Đối với người Công Giáo các trường học và bệnh viện của chúng tôi là công tác mục vụ. Không mục vụ Công Giáo nào có thể trung thành với Uy Quyền của Chúa Kitô Phục Sinh và với Phúc Âm Vinh Hiển của Cuộc Sống nếu họ bị ép buộc phải trả tiền cho các vụ phá thai,"

Ngài nói: “Người tín hữu không thể là người Công giáo do ngẫu nhiên nữa, mà là người Công giáo với niềm tin xác tín."

Đức GM Jenky nói tiếp, "Những chuổi ngày mà chúng ta đang sống bây giờ đòi hỏi phải có đạo Công Giáo anh hùng, chứ không phải đạo Công Giáo vô trách nhiệm . "Trong gia đình riêng của chúng ta, trong các giáo xứ của chúng ta, nơi chúng ta sống và nơi chúng ta làm việc - giống như thế hệ tông đồ tiên khởi ấy - chúng ta phải là những chứng nhân can trường của Quyền Uy Chúa Giêsu Kitô. Chúng ta phải là một đạo binh những người Công Giáo không hề sợ hãi, luôn sẵn sàng cho đi tất cả mọi thứ chúng ta có cho Thiên Chúa, mà chính Người đã cho mọi thứ để cứu rỗi chúng ta. "

(Lê Thiên & Lê Tinh Thông viết dựa theo bản tường trình của Thông Tấn Xã Newsmax.)

Tôi sinh ra vốn tay không, trần trụi

Một ngày nào tôi tay trắng ra đi

Của cải trần gian khi ấy ích gì?

Càng giầu có tôi càng đau lòng lắm!

Lúc tuổi trẻ - Tôi chất thuyền thật khẳm

Bởi tiện tằn - Tôi chắt bóp từng xu

Nhưng rồi rong chơi - Tôi đã chu du

Khắp biển rộng sông dài - Âu Á Mỹ! 

Cuộc sống của tôi toàn là vị kỷ

Tôi thừa dư nhưng tích của làm giầu

Người nghèo bần tôi có nhớ gì đâu

Tôi không giúp, không hề cho một cắc!

Những của cải dù trong kho rất chắc

Nhưng một ngày rồi chúng cũng ra đi

Chứng khoán tiêu, nhà cửa xuống bởi vì

Cả hoàn cầu nạn suy trầm kinh tế!

Cuộc đời tôi rồi trở nên tồi tệ

Lại tuổi già tôi đau ốm luôn luôn

Ngẩng nhìn trời đôi dòng lệ rơi tuôn

Tôi đã sống xa hoa và ích kỷ!

Rồi nay mai lìa đời tôi tự huỷ

Những gì là đáng lẽ giúp cho tôi

Quá tham lam tôi đã sống tệ tồi

Đã phí uổng cả kiếp người hoa gấm!

Đã bao lần nghe lời Ngài thương nhắn

- Con hỡi con, hãy kính Chúa, yêu người

Của đời sau, con cất ở trên trời

Là giúp đỡ, ủi an người cùng khổ! 

Làm bác ái không bao giờ sợ lỗ

Làm cho người là con làm cho Cha!

Nhưng hồn tôi chai đá, chẳng thiết tha

Tôi đánh mất tình yêu thương của Chúa! 

Giờ lâm chung linh hồn tôi ngập ngụa

Bao âu lo, bối rối lẫn chán chường

Nếu tôi biết tìm ra một con đường

Những  phút chót cuộc đời, đâu đến nỗi!

Giờ lâm chung dù rằng tôi thống hối

cũng muộn màng bởi mọi chuyện đã xong!

Tôi sống như một kẻ quá thân vong

Đánh mất mình, không bao giờ tìm thấy!

Bút Xuân Trần Đình Ngọc

Gs. Trần Văn Toàn

Bài đăng ở tập san Định Hướng

1. Marx đọc sách các triết-gia thời thượng cổ 

Chính vì đã chọn cái đề-tài luận-văn tiến-sĩ về triết-học đời thượng-cổ, cho nên Marx quen-thuộc với sách vở thời đó. Nhưng dĩ-nhiên là ông không đọc hết. Những triết gia có tiếng là vào hạng lớn thì kể là ông không đọc bao nhiêu, nhưng chỉ đọc mấy người tiêu-biểu cho các học-phái Êpicur, học-phái Stoa (ta hay gọi là khắc-kỷ) và học-phái hoài-nghi. Ngược lại quan-niệm của Hegel, Marx cho rằng mấy học-phái đó đứng vào chỗ then-chốt của lịch-sử triết-học Hi-lạp Ạ, cho nên trong luận-văn, ông báo trước là sẽ dành cho mấy triết-gia đó một thiên khảo-luận quan-trọng hơn. Nhưng ông không bao-giờ làm truyện đó.

Không phải là vô-lý mà ông chọn hai triết-gia Đêmôcrit và Êpicur. Sau khi bỏ đại-học Bonn để đi Berlin, Marx có viết cho phụ-thân một bức thư, đề ngày 10-11-1837, trong đó ông cho biết là ở Berlin sau khi Hegel tạ-thế thì giới đại-học vẫn còn sặc mùi duy-tâm, cho nên các bài thơ mà ông làm lúc đó cũng duy-tâm như thế. Có lẽ vì muốn bước ra ngoài cái khung cảnh độc-tôn duy-tâm của triết-lý về tinh-thần, mà ông tìm lối thoát theo phương-hướng duy-vật của triết-lý về thiên-nhiên. Nhưng đi theo hướng đó tức là làm quen với những hệ-thống tư-tưởng khác hẳn những điều ông đã học được ở trường trung-học về Thiên-Chúa tạo thiên lập địa và có mối thân-tình riêng với nhân-loại Ạ.

Thế nhưng dù có thay đổi chí-hướng thì Marx vẫn còn đi từ-từ. Đây là một đoạn ông viết trong bài luận về tôn-giáo trong kỳ thi tú-tài :’’Kết-hợp với Chúa Cứu-thế làm cho người ta được cái hạnh-phúc, mà học-phái Êpicur không tìm ra được trong cái triết-học nông-cạn của họ, mà dù nhà tư-tưởng thâm-thúy nhất có lục-soát kỹ trong cái hiểu biết của mình, cũng không thấy được. Cái hạnh-phúc ấy, chỉ những tâm hồn đơn-sơ như trẻ thơ, kết-hợp với Chúa Cứu-thế và nhờ ngài được kết-hợp với Thiên-Chúa, mới cảm nghiệm được. Nó làm cho đời người thêm đẹp và thoát tục hơn’’ Ạ.

Những câu đó có vẻ còn là bài vừa học thuộc lòng xong, và Êpicur thì vẫn chưa được đánh giá cao. Như thế ta chưa biết rõ cái niềm thâm-tín của Marx lúc đó ra sao. Vì lẽ rằng cũng trong kỳ thi tú-tài đó, khi viết bài luận bằng tiếng Đức, thì Marx không nói gì đến vị Thiên-Chúa, mà chỉ nói trông-trống về thần-linh, và ngụ-ý rằng linh-hồn người ta là một tàn lửa của thần-linh Ạ. Cho nên có thể nói mà không sợ lầm rằng : vào thời đó, nhất là trong khi đang soạn luận-văn, Marx vẫn còn đang học-hỏi tìm-tòi. Những điều học biết được về đạo Thiên-Chúa sẽ được đem ra so-sánh với học-thuyết duy-vật và học-thuyết hoài nghi.

Trong khi tìm tòi như thế, trước tiên là Marx đọc sách của Điogênê và Plutarch, để biết đại-khái về tiểu-sử và tư-tưởng của hai tác-giả mà ông nghiên-cứu là Đê-mô-crit và Ê-pi-cur. Sau đó thì đọc nhà tư-tưởng hoài-nghi Sextus Empiricus và nhà tư-tưởng duy-vật Lucretius. Và sau cùng thì đọc Seneca, triết gia khắc-kỷ, đọc Gio-an Stobê, Clêmentê quê ở Alexandria, và Cicero. Còn riêng Aristotêlês là đỉnh cao của triết-học Hi-lạp, thì Marx cũng có tham khảo qua loa, nhưng không thấy triết-gia này có ảnh-hưởng gì tới con đường tiến-triển của ông.

Những đoạn văn mà Marx chép lại từ sách các tác-giả trên-đây và các ghi-chú của ông đều nằm tất cả trong bảy Cặp vở ghi-chú về triết-học của Êpicur. Marx làm công-việc so-sánh đối-chiếu triết-lý về thiên-nhiên của các học-thuyết duy-vật, khắc-kỷ và hoài-nghi, trước hết là theo quan-điểm chủ-thể và quan điểm tự-do của Hegel, và sau đó là theo quan-điểm tôn-giáo. Quan-điểm sau mới là ở trong phạm-vi nghiên-cứu của bài này.

Trước tiên ta sẽ xem Marx phê-bình tôn-giáo như thế nào trong luận-văn tiến-sĩ.

1.1 - Marx phê-bình tôn-giáo như thế nào trong luận-văn tiến-sĩ 

Ngay trong phần dẫn-nhập của luận-văn, Marx đã tuyên-bố lập-trường của ông một cách thật là rõ-rệt. Ông viết :’’Bao lâu còn một giọt máu lưu-thông trong quả tim tự-do và làm chủ được thế-giới, thì triết-học vẫn còn ném vào mặt các đối-thủ tiếng hô to của Êpicur :’’Bất-kính thần-linh không có nghĩa là phủ-nhận thần-linh, nhưng là gán cho thần-linh những điều mà quần-chúng tin theo’’. Triết-học không phải giấu-giếm gì cả, triết-học theo y như niềm tin đã được Promêthê tuyên-bố :’’Nói tắt một câu, tôi ghét tất cả các thần-linh’’. Đó là châm-ngôn mà triết-học đưa ra để chống lại những thần-linh trên trời dưới đất không biết nhìn-nhận rằng cái ý-thức của con người ta mớí là thần-linh tối cao. Không gì có thể tranh chỗ được với ý-thức đó’’ Ạ .

Lời tuyên-bố của Marx thật là có tính-cách hùng-biện của người muốn ăn to nói lớn. Nhưng chứng-lý không thấy chính-xác và có mạch-lạc là bao nhiêu, cho nên cũng vì thế mà khó thuyết-phục được độc-giả. Thực thế, một là Marx lầm tưởng rằng Êpicur đã phủ-nhận các thần-linh, nhưng sự thực thì khác, như ta sẽ nói sau đây ; hai là nếu ta coi cái ý-thức của con người là thần-linh tối cao, và nhân danh ý-thức ấy để phủ-nhận các thần-linh, thì rõ ràng là ta chưa thoát được ra ngoài lập-trường duy-tâm của Hegel. Cho nên ngay từ đầu luận-văn, độc-giả đã có đủ lý-do để nghi-ngờ rằng lập-luận chưa xác-đáng, và tư-tưởng trong chính cái luận-văn cũng chưa có thống-nhất, và còn cần phải suy-nghĩ chín-chắn hơn một tí nữa. Hơn nữa, Chuyên-gia về Marx là Rubel cũng cho ta biết là chính Marx cũng đã nói rằng cái luận-văn ấy đã được thực-hiện ‘’vì lý-do chính-trị hơn là vì lý-do triết-lý’’  Ạ.

1.1.1 - Lập luận chưa xác-đáng

Lập-luận chưa xác-đáng là vì còn lẫn-lộn các phạm-vi và các loại ngôn-từ.

Đây là một trong nhiều đoạn văn tiêu-biểu cho lối làm việc của Marx, nó nằm trong phần khảo-luận về Êpicur (trong phần thứ hai, đoạn thứ năm, bàn về khí-tượng). Marx viết : ’’Thực vậy, chúng ta đã thấy tất cả triết-lý của Êpicur về thiên-nhiên đều tựa vào sự đối-lập (Antinomie) giữa bản-thể và hữu-thể, giữa hình-thể và chất-thể. Nhưng trong các tinh-tú trên trời thì cái mâu-thuẫn đó đã được phế bỏ, những yếu-tố đối-lập đã dược hòa-giải. Trong hệ-thống ở trên trời thì chất-thể đã tìm lại được hình-thể của nó, và lãnh-nhận được tính-cách đặc-thù, và thành ra yếu-tố tự-lập. Tuy nhiên, đến mức đó, chất-thể (hay là vật-chất) không còn phải là sự khẳng-định của cái ý-thức trừu-tượng. Còn trong thế-giới các nguyên-tử, cũng như trong thế-giới các hiện-tượng, thì hình-thể chống lại chất-thể, cái nọ phá hủy cái kia, và chính trong cái mâu-thuẫn đó mà cái ý-thức trừu-tượng của cá-nhân cảm-nghiệm được cái bản-tính đã được khách-thể-hóa của nó. Cái hình-thể trừu-tượng đã chống lại cái chất-thể dưới hình-thức vật chất, đó chính là cái ý-thức. Nhưng bây giờ thì cái chất-thể đã được hòa-giải với cái hình-thể và đã chuyển thành cá-thể, cho nên cái tự-kỷ ý-thức (Selbstbewusstsein) đã như con nhộng ra khỏi tổ kén, tự cho mình là nguyên-tắc chân-chính và chống lại cái yếu-tố đã thành ra tự-lập, yếu-tố đó là thiên-nhiên’’ Ạ.

Đoạn văn này đọc bằng tiếng Đức đã khó hiểu, mà dịch ra tiếng Việt còn khó hiểu hơn nữa, nhất là đối với những ai chưa quen với chuyên-ngữ của trìết-học cổ-điển Âu-châu nói chung, và của Hegel nói riêng. Những ai đã quen với lối hành-văn của Marx trong các bài và sách nghiên-cứu về kinh-tế hay là bút-chiến về chính-trị, càng ngạc-nhiên, không thể ngờ Marx lại dùng ngôn-ngữ như thế. Hơn nữa, triết-lý của Êpicur thường là dễ hiểu, nhưng có lẽ đây là lần đầu tiên ta thấy được trình-bày một cách thật là lúng-túng khó hiểu. Cái đó là vì người ta (Marx) gò bó cái triết-lý duy-vật về thiên-nhiên, bắt nó phải mặc bộ áo chẽn của hệ-thống biện-chứng duy-tâm của Hegel.

Thực thế, giới đại-học ở Berlin thời đó đều quen ăn nói theo kiểu Hegel như thế. Marx đã ghi tên học tại Berlin và, lúc ông mới 19 tuổi, nghĩa là hai năm trước khi bắt đầu soạn luận-văn, ông viết thư cho phụ-thân :’’Trong lúc không được khỏe, con đã học triết-lý của Hegel từ đầu đến cuối, đồng thời học của đa-số các đồ-đệ của ông nữa’’  Ạ. Ai đã biết tác-phẩm của Hegel mênh-mông như thế nào, tất sẽ phải ngạc-nhiên, không biết Marx tìm đâu ra thì-giờ mà đọc được nhiều như thế. Nhất là khi biết rằng ngoài việc học triết-học, Marx còn ghi tên học luật-khoa, đồng thời còn làm thơ và viết mấy vở kịch nữa. Ngày nay tác-phẩm của Hegel còn làm cho những người lão-luyện phải đau đầu nhức óc, cho nên có thể phỏng-đoán rằng đọc nhiều và mau như thế, dù có thần-trí đi nữa cũng rất dám ‘’bội-thực’’.

Ngôn-từ trong đoạn văn trích-dẫn trên đây đều là chuyên-ngữ của triết-lý Hegel. Ví dụ như những từ-ngữ : mâu-thuẫn (Widerspruch), phế-bỏ (aufheben),  hòa-giải (versöhnen), hình-thể (Form), chất-thể (Materie), đặc-thù (Einzelheit), tự-kỳ ý-thức (Selbstbewusstsein), khách-thể-hóa (vergegenstảndlichen). Nếu Êpicur đọc đoạn văn ấy, chưa chắc đã có thể nhận ra là triết-lý của mình.

Tôi trộm nghĩ rằng khi Marx cố-tình đem bộ áo của Hegel mà mặc cho Êpicur, thì ông  có ý làm một việc nhất cử lưỡng tiện : một đàng thì tựa vào lập-trường duy-vật, để chủ-trương rằng cái gì không phải là vật-chất thì không thể có được ; một đàng thì bám vào cái tự-kỷ ý-thức của duy-tâm, để tuyên-bố rằng ngoài cái ‘’tâm’’ ra thì không có cái gì hết. Nếu cùng một bước có thể đi được vào cả hai đàng, thi có thể minh-chứng rằng ngoài cái ‘’tâm’’ và vật-chất  ra, thì không thể có Thiên-Chúa. Nhưng thử hỏi có thể đi cả hai đàng như thế được không ?

1.1.2 - Quan-niệm vô-thần duy-vật 

Từ thời thượng-cổ Êpicur đã được tiếng là người vô-thần. Khi giải-thích vũ-trụ, ông chỉ dùng đến các nguyên-tử, có hình-hài, có vị-trí và có lối di-chuyển khác nhau, mà không cần đến thần-linh. Trái lại quan-niệm của thời thượng-cổ, Êpicur không còn coi tinh-tú trên trời là các vị thần-linh nữa. Lucretius  đã theo lập-trường đó. Marx cũng đi theo. Ông viết :’’Êpicur là một người soi đường, là một người Hi-lạp quan-trọng chủ-trương khai-minh (Aufklảrer). Cho nên đáng được Lucretius tán-tụng như sau : ‘’Ai nấy đều thấy, nhân-loại bị tôn-giáo đè bẹp, kéo lê trên mặt đất này một cuộc đời khốn-nạn. Tôn-giáo đem bộ mặt ghê-sợ từ trên trời chiếu xuống đe dọa người ta. Trong lúc đó thì có một người đầu tiên, một người Hi-lạp, dám đưa mắt nhìn ngược lên và chống-cự với nó. Các truyện thần-tiên bày vẽ, sấm sét trên trời dọa-dẫm, thay vì làm cho người đó lùi bước, thì lại càng làm cho thêm can-đảm (...)   Chính vì thế mà đến lượt tôn-giáo bị đánh đổ, còn chúng ta thì được vinh-quang đưa lên tận trời’’  Ạ.

Thế nhưng sự thật đâu có đơn-giản như thế. Theo lý mà xét thì việc từ chối không nhận tinh-tú là thần-linh, không có nghĩa là từ chối tất cả các thần-linh. Trong cuốn sách Êpicur và các thần-linh của ông Ạ, học-giả André-Jean Festugière đã trình-bày học-thuyết của Êpicur một cách tỉ-mỉ và tế-nhị. Tác-giả cho biết rằng người Hi-lạp đời thượng-cổ tin rằng có các thần-linh điều-hành các công-việc của nhân-loại. Niềm tin đó làm cho họ lo-lắng sợ-hãi. ‘’Đối với không biết là bao nhiêu người, tôn-giáo đè nặng trên tâm hồn của họ, như là một cái ách nô-lệ’’ và  ‘’ quần-chúng bám chặt vào thần-linh, để rồi cứ bị tù-túng trong cái vòng sợ-hãi và hi-vọng’’ Ạ. ‘’Vì thế cho nên người ta sợ thần-linh, sợ thần-linh giận-dữ và báo thù những người đã quá cố. Đó là những yếu-tố rất quan-trọng trong tôn-giáo người Hi-lạp’’  Ạ.

Theo như Êpicur quan-niệm thì ‘’Tất cả những điều không tốt đều là do quan-niệm sai-lầm về thần-linh. Bài thuốc chữa cái bệnh đó, tức là quan-niệm chính-đáng về thần-linh, sẽ được trình-bày trong những nguyên-tắc căn-bản của thuyết vô-ưu (ataraxia)’’  Ạ. Vì lẽ cái hạnh-phúc của người ta là ở chỗ không phải lo-lắng, tâm hồn không bị khuấy động. Các thần-linh bất-tử và hạnh-phúc, thì không có để ý lo-lắng gì về công việc của loài người, cho nên hoàn-toàn vô-tình, không có những tình cảm như nộ-khí hay là nhân-ái, như quần-chúng tưởng-tượng ra. ‘’Và người bất kính thần-linh không phải là người phủ-nhận các thần-linh của quần-chúng, nhưng là người gán cho thần-linh những quan-niệm sai lầm của quần-chúng’’    Ạ. 

Như vậy tôn-giáo của Êpicur là như thế nào ? Để trả lời cho câu hỏi đó, xin trưng-dẫn hai đoạn văn của Festugière. Thứ nhất : ‘’Vấn-dề không phải là phủ-nhận các thần-linh. (Êpicur viết :) ‘’Chúng ta biết một cách hiển-nhiên là có các thần-linh’’ (Bức thư III, 123). Vì thế, thay vì xếp Êpicur vào loại những người hoài-nghi hay là những người dửng-dưng càng ngày càng đông vào cuối thế-kỷ IV, thì ngược lại, phải coi triết-gia đó là một trong những người đã có phản-ứng chống lại những kẻ cái gì cũng tin, càng ngày càng đông. Riêng ông thì ông tin có thần-linh và tin rằng tôn-giáo có nhiều cái hay. Ông chăm-chỉ tham-dự các lễ-nghi tôn-giáo, Tắt một câu, ông là người biết kính thần-linh, hiểu theo quan niệm người thời đó’’ Ạ. Thứ hai : ‘’Tất cả những yếu-tố trong tôn-giáo của Êpicur đều được thu gọn lại  trong một bức thư mà nhà hiền-triết đó gửi cho một người bạn mà ta không biết tên. Tất cả đã được viết vào giấy vỏ sậy (papyrus), được tìm thấy ở Ai-cập và được học-giả Hermann Diels  cho ấn-hành rất cẩn-thận. Tài liệu quí giá ấy có thể dùng để kết-luận những phân-tích của chúng tôi. Dĩ nhiên là trong đó có nhắc lại rằng Êpicur tin chắc nịch rằng các thần-linh đều vô-ưu, và vì thế đều dửng-dưng đối với các việc nhân-sự. Nhưng ta cũng thấy rằng niềm tin đó không những là không phủ nhận tôn-giáo, mà ngược lại phải được dùng để làm cho tôn-giáo được thuần-chất : con người biết kính thần-linh thì không kêu đến các vị đó để xin nguôi giận, hay là để xin xỏ nọ kia, nhưng là để chiêm-niệm, kết hợp với các vị đó, tham gia vào niềm hoan-lạc của thần-linh, để rồi được hạnh-phúc vô-tận như các vị đó, ngay trong kiếp sống hữu hạn này’’  Ạ.

Xem như thế thì ta hiểu từ đâu mà có quan-niệm rằng tôn-giáo phát-sinh ra vì người ta  sợ hãi và dốt nát không biết nguyên-nhân của vũ-trụ. Nhưng ta cũng thấy rõ rằng không thể xếp Êpicur vào phái vô-thần duy-vật được. Nói cho cùng thì Marx chỉ dùng đến Êpicur để có dịp chạm trán với thuyết duy-tâm của Hegel mà thôi.

1.1.3 - Thuyết duy-tâm và cái tự-kỷ ý-thức 

Đến đây dĩ-nhiên phải đặt một câu hỏi : từ quan-niệm duy-vật về nguyên-tử trong triết-lý về thiên-nhiên đời thượng-cổ, làm thế nào lại có thể chuyển sang quan-niệm duy-tâm căn-cứ vào cái tự-kỷ ý-thức của Hegel được ? Hai bên thực là khác nhau quá. Lý do có lẽ là vì Marx đã có đọc sách của Hegel, là một triết-gia đã chủ tâm hòa-giải những cái xem ra mâu-thuẫn nhau. Nếu không chuyển theo phương-pháp biện-chứng, thì tất sẽ rơi vào thứ ‘’duy-vật quê-mùa’’ của thế-kỷ XVIII, cho rrằng cái nọ sinh ra cái kia, vật-chất sinh ra tinh-thần, Thực thế, Trong sách Những nét căn-bản của bách-khoa toàn-thư về các khoa triết-lý   (1827) Ạ, Hegel trình-bày một hệ-thống bao trùm toàn-thể thực-tại và toàn-thể các khoa-học về thực-tại. Hệ-thống đó gồm ba giai-đoạn.

Giai-đoạn  thứ nhất là Khoa Lý-học, suy-tư về hệ-thống liên-kết ba khái-niệm  : một là Hữu-thể (Sein / être), hai là Bản-thể (Wesen / essence), ba là Ý-niệm (Begriff / concept).

Giai-đoạn thứ hai là Triết-lý về Thiên-nhiên, ta sẽ bàn tỉ-mỉ hơn sau này.

Giai-đoạn thứ ba là Triết-học về Tinh-thần , gồm ba chặng : a) Chặng thứ nhất là : Tinh-thần trong chủ-thể (Der subjektive Geist / esprit subjectif). Chặng này có ba đối-tượng là linh-hồn, ý-thức và tinh-thần, đó là đối tượng của ba khoa-học là khoa nhân-học (Anthropologie), khoa hiện-tượng-học về tinh-thần (Die Phảnomenologie des Geistes) và khoa Tâm-lý-học (Psychologie). b) Chặng thứ hai là Tinh-thần ngoài khách-thể (Der objektive Geist / esprit objectif). Chặng này gồm tất cả những tác-phẩm, những công-trình có tính-cách nhân-văn do tinh-thần con người, chứ không phải do vật-chất biến-hóa ra, như : pháp-luật, đạo-đức luân-lý và các tổ chức đời sống chung (gia-đình, xã-hội, nhà nước). c) Chặng thứ ba là Tinh-thần tuyệt-đối (Der absolute Geist / esprit absolu). Đây là đỉnh cao nhất của Triết-học về Tinh thần, gồm ba phần là : Nghệ-thuật, Tôn-giáo đã được mặc-khải, và Triết-lý (Philosophie).

Tựa vào phương-pháp biện-chứng của Hegel, và tựa vào thứ-tự do phương-pháp đó xếp đặt ra, Marx đã tìm thấy cách móc nối Triết-học về Thiên-nhiên  (của Êpicur), tức là giai-đoạn thứ hai, với cái Tự-kỷ ý-thức,  là một phần nằm trong Ý-thức, tức là chặng thứ nhất của giai-đoạn thứ ba. Có điều cần phải chú-ý là cách móc nối như thế chỉ có lý-sự khi nó nằm trong  toàn-thể biện-chứng, chứ nếu tách riêng ra hai yếu-tố, Thiên-nhiên  và  Ý-thức, thì còn gì là biện-chứng nữa, và vì thế ta không thấy chúng thực-sự liên-quan với nhau như thế nào. Thế nhưng chưa hết. Ta vẫn không hiểu được vì sao Marx lại dừng ngay ở chỗ Ý-thức và Tự-kỷ Ý-thức, coi đó là thực-thể tối cao, nhưng trừu-tượng, chứ không theo biện-chứng toàn-diện của Hegel mà đi xa hơn nữa, cho tới các tác-phẩm, công-trình nhân-văn, cho tới nghệ-thuật, tôn-giáo, triết-lý, là đỉnh tối cao của hệ-thống thực-tại. Như thế thì còn gì là biện-chứng nữa. Thế rồi Marx vội cho ngay rằng Hegel là duy-tâm, không biết gì đến thực-tại con người và thiên-nhiên. Nhưng đó là vì Marx đã bỏ mất cái phần về tinh-thần ngoài khách-thể.

Nhưng ta biết, Hegel đâu có đơn-sơ như Marx nghĩ. Lúc đó Marx mới chừng 20 tuổi, chỉ biết Hegel một cách trừu-tượng qua mấy cuốn sách, chứ đâu có như Feuerbach được nghe chính Hegel giảng bài một cách vừa linh-hoạt vừa cụ-thể. Cho nên có hiểu lầm thì ta cũng không nên lấy làm lạ. Sau đó mấy năm, khi Marx phân-tích về đời sống xã-hội, kinh-tế và chính-trị, thì sẽ lấy từ phần ‘’tinh-thần ngoài khách-thể’’ của hệ-thống Hegel ra được nhiều vật-liệu, rồi xây đắp cho hệ-thống của mình. Ai không biết thì cứ tưởng là của Marx hết cả. Nói cho công bằng, thì Marx cũng có công-nhận một cách trông-trống rằng mình là đồ-đệ của Hegel, tuy Hegel đã chết mấy năm trước khi Marx đến tuổi vào đại-học. Nhưng đó là công-nhận hơn 30 năm sau, nghĩa là khi Marx viết bài hậu-từ nhân dịp sách Tư-bản-luận được in lần thứ hai, vào năm 1873  Ạ. Tuy vậy Marx vẫn đinh-ninh rằng hệ-thống biện-chứng của mình là hệ-thống biện-chứng của Hegel đã được đảo ngược lên. Rồi thiên-hạ cứ nhắc lại như thế hoài, mà không thấy ai tự hỏi xem một tòa nhà, mà được dựng đứng ngược lên, nền lên trên, mái xuống dưới, thì phỏng có còn đứng đưọc không !

Bây giờ ta trở về Triết-lý về Thiên-nhiên. Trong ba phần của hệ-thống biện-chứng của Hegel, thì đây là phần không được vững-chãi mấy. Không vững mấy, nhưng lại rất cần, vì nếu không có nó, thì cũng không còn biện-chứng nữa. Cho nên trừ Engels ra, không thấy ai để ý đến nó làm gì. Engels đã ra công đảo ngược nó lên, biến nó thành ra sách Thiên-nhiên biện-chứng (Dialektik der Natur). Tuy xưa nay người ta cứ đinh-ninh rằng hệ-thống Hegel đã được Marx và Engels đảo ngược lại, nhưng thực ra, cũng chỉ có phần này (về thiên-nhiên) là được đảo ngược lại mà thôi. Nhưng nếu chỉ có thiên-nhiên mà thôi, thì cũng chẳng làm gí có biện-chứng ! Về sau này, ông Trần Đức Thảo cũng đi theo vết xe của Engels và tìm cách giải-thích tinh-thần từ vật-chất mà ra như thế nào Ạ. Ông Thảo có bàn rộng về phần cuối cùng của  hệ-thống Hegel, mà Marx đã bỏ rơi từ lâu. Nhưng thiết-tưởng đó là thuyết biến-hóa duy-vật, thật sự có tế-nhị hơn thuyết cũ, nhưng chưa chắc có còn phải là biện-chứng nữa. 

Dù sao đối với những người nghiên-cứu về khoa-học, thì không những việc làm của Hegel cũng như của Engels, trong phạm-vi vật-lý-học và hóa-học, là vô-ích, mà cả việc làm của ông Thảo trong phạm-vi các khoa-học nhân-văn (như tâm-lý-học, xã-hội-học, kinh-tế-học, tôn-giáo-học, v.v.), trước đây nửa thế-kỷ, cũng không đi đến đâu. Vì khi triết-gia đem các ý-niệm khoa-học, tự-tiện xếp thành hai kiểu trái ngược nhau, theo thứ-tự của những từ-ngữ như : mâu-thuẫn, chính-đề, phản-đề, rồi tổng-đề, thì chỉ là chỉ nói suông, nói cho vui truyện thôi, chứ không làm cho khoa-học thực-nghiệm tiến được một bước nào cả Ạ.

Marx dùng phương-pháp của Hegel để chuyển triết-lý về thiên-nhiên của Êpicur sang cái mâu-thuẫn với nó, tức là cái tự-kỷ ý-thức, nhưng lại dừng hẳn ở đây, cho nên không còn bàn tiếp về tôn-giáo, về thần-linh hay Thiên-Chúa nữa. Vấn-đề phải đặt ra là làm thế nào mà chuyển được. Tôi thấy một đoạn văn của Hegel, mà tôi trộm nghĩ là nó đã rất có thể gợi ý-kiến  cho Marx làm như thế  Đoạn văn đó nằm trong phần đầu của Những nét căn-bản của bách-khoa toàn-thư về các khoa triết-lý (1827), trong đó Hegel giải-thích cái khả-giác (Sinnliche), cái biểu-tượng (Vorstellung), và tư-tưởng (Gedanken) khác nhau như thế nào. Hegel viết :’’Điểm dị-biệt giữa cái khả-giác và tư-tưởng là thế này : đặc-tính của cái khả-giác là cá-tính (Einzelheit), và vì cá-thể (Einzelne) (nói một cách thật trừu-tượng thì đó là nguyên-tử) là yếu-tố trong một hệ-thống (im Zusammenhang), cho nên cái khả-giác gồm những yếu-tố ngoại-tại đối với nhau (Aussereinander), nghĩa là, xét theo hình-thức trừu-tượng thì các yếu-tố đó hoặc là cái nọ ở bên cạnh cái kia, hoặc là cái này tiếp theo cái khác (das Neben- und das Nacheinander).(...) Ngoài cái khả-giác ra thì cái biểu-tượng cũng có nội-dung là vật-chất (Stoff) phát sinh ra từ tư-tưởng tự-kỷ ý-thức, ví-dụ như những biểu-tượng về pháp-luật, về đạo-đức, về tôn-giáo và cả về tư-tưởng nữa’’ Ạ. Trong đoạn văn hơi khó đọc này, ta chỉ cần chú-ý đến mấy chữ ‘’cá-thể (nói một cách thật trừu-tượng thì đó là nguyên-tử)’’ [Das Einzelne (ganz abstrakt das Atom)]. Vì lẽ rằng : một đàng thì nguyên-tử là nền-tảng của triết-lý về thiên-nhiên của Êpicur, đàng khác thì nguyên-tử cũng chính là cái mà Marx coi là cá-thể.

Nên nhắc lại là trong hệ-thống biện-chứng của Hegel, thì có ba giai-đoạn. Giai đoạn thứ nhất là cái ý-tưởng trừu-tượng. Giai-đoạn thứ hai là thiên-nhiên, vì thiên-nhiên là trạng-thái vong-thân của Ý-tưởng, nó từ Ý-tưởng sa-đọa xuống thành vật-chất cụ-thể, mâu-thuẫn và khác hẳn với Ý-tưởng Ạ,cho nên có thể coi nó là giai-đoạn vong-thân của ý-thức và tự-kỷ ý-thức. Nhận-định được như thế tức là sang giai-đoạn thứ ba.

Bây giờ trở về Marx. Nếu cho rằng nguyên-tử, yếu-tố vật-chất cụ-thể, là ở giai-đoạn thứ hai (thiên-nhiên), mâu-thuẫn với tự-kỷ ý-thức, thì lẽ tất-nhiên phải coi nó là giai-đoạn vong-thân của Tự-kỷ ý-thức.

Sau đây ta xem trong Cặp vở ghi-chú Marx đã dùng ngôn-ngữ biện-chứng của Hegel để nói về cái khả-giác và về nguyên-tử như thế nào :’’Các nguyên-tử đẩy lùi nhau, đó là hình-thức thứ nhất của tự-kỷ ý-thức ; đó là lúc mà tự-kỷ ý-thức nhận thấy mình như là một vật có đó một cách trực-tiếp (unmittelbar seiendes), như là một cá-thể trừu-tượng (abstrakt-einzelnes)’’  Ạ. Tiếp theo ý-kiến đó :’’Vì có các đặc-điểm riêng, cho nên nguyên-tử được hiện-hữu một cách trái ngược lại với ý-niệm của nó (die seinem Begriff widerspricht), nó được xác-định như là một thực-tại vong-thân ,khác hẳn bản-tính của nó (als entảussertes, von seinem Wesen unterschiedenes Wesen)’’  Ạ. Thêm vào đó thì :’’Cái mâu-thuẫn (Widerspruch) giữa hữu-thể và bản-thể, giữa chất-thể và hình-thể, đã có sẵn trong ý-niệm (Begriff) nguyên-tử, thì nay được đặt ngay trong chính cái nguyên-tử, vì ta cho rằng nguyên-tử có những đặc-điểm. Vì có những đặc-điểm, cho nên nguyên-tử đã ra khác hẳn ý-niệm của nó (ist das Atom seinem Begriff entfremdet), nhưng đồng thời nó đã thành ra nguyên-tử hẳn-hoi’’ Ạ. Và câu sau cùng :’’Cũng như nguyên-tử chỉ là hình-thức tự-nhiên của cái tự-kỷ ý-thức khi còn trừu-tượng và cá-biệt, thì thiên-nhiên khả-giác cũng chỉ là cái tự-kỷ ý-thức cá-biệt, mà ta cảm nghiệm được trong ngoại giới, tắt một câu, thiên-nhiên cũng chỉ là cái tự-kỷ ý-thức khả-giác’’  Ạ.

Những câu đó nghĩa là gì ? Ai đã quen với ngôn-ngữ của Hegel thì hiểu Marx muốn nóí gì : căn cứ vào nguyên-tử có những đặc-điểm cụ-thể, Marx thấy rằng có thể đi từ triết-lý về thiên-nhiên đến chỗ quả-quyết rằng cái tự-kỷ ý-thức - dĩ-nhiên là tự-kỷ ý-thức của con người - là ‘’thần-linh tối cao, không ai cạnh-tranh nổi’’. Nhưng làm thế nào mà quả-quyết như thế được ? Và như thế rõ-ràng là lập-trường duy-tâm mất rồi. Ta không thấy Marx bận tâm đặt câu hỏi đó !

Phải đứng vào lập-trường duy-tâm như thế, mới có thể coi cái tự-kỷ ý-thức khép kín đó  là thần-linh tối cao, và mới hiểu được lập-luận của Marx, khi ông minh-chứng, trong ghi-chú số 9, của phần Phụ-lục trong luận-văn tiến-sĩ của ông, rằng là không có Thiên-Chúa. Lập-luận đó như sau :

’’Chỉ có hai lối : một là những lập-luận minh-chứng có Thiên-Chúa chỉ là những câu nói đi nói lại (Tautologie) rỗng tuếch. Ví-dụ chứng-lý theo hữu-thể-học (ontologische) thì tựu-chung là thế này : ‘’Cái mà tôi thật-sự (realiter) tượng-trưng ra, thì nó là một biểu-tượng có thật đối với tôi’’. Nó có ảnh-hưởng tơí tôi Ạ. Và theo nghĩa như thế thì các thần-linh,bất kể là của người theo đạo Thiên-Chúa hay là theo đạo khác, đều là có thật cả, Thần Moloch phải chăng đã không thống-trị một thời ? Ai bảo thần Apollo ở Delphes không phải là một quyền-lực có thật trong đời sống của người Hi-lạp ? Về điểm này lời phê-bình của Kant không có giá-trị là bao nhiêu.  Khi có người tưởng-tượng rằng mình có một trăm đồng tiền, thì nếu đó không phải là một ý-tưởng chủ-quan không quan trọng đối với người ấy, nếu người ấy tin chắc như thế, thì một trăm đồng tiền tưởng-tượng cũng có giá-trị như một trăm đồng tiền có thật. Chẳng hạn người ấy dám ảo-tưởng như thế rồi đi vay nợ, cái ảo-tưởng đó sẽ có hiệu-lực : cũng như thế, tất cả nhân-loại đều đã tựa vào các thần-linh mà đi vay nợ. Trái lại. Cái ví-dụ mà Kant đưa ra rất có thể tăng cường cho chứng-lý theo hữu-thể-học. Những đồng tiền có thật thì cũng hiện hữu như các thần-linh tưởng-tượng. Một đồng tiền có thật, thì nó đâu có hiện-hữu bên ngoài biểu-tượng, kể cả biểu-tượng tổng-quát, chung cho  cả nhân-loại. Anh thử đưa tiền giấy vào một xứ mà người ta không biết dùng giấy như thế, thì ai nấy đều chê cười anh, vì anh có biểu-tượng chủ-quan. Anh thử đưa thần-linh của anh vào một xứ mà người ta thờ các thần khác, thì người ta sẽ minh-chứng cho anh biết là anh có ảo-tưởng, có quan-niệm trừu-tượng. Và như thế là phải ! Nếu ai đem một vị thần của chị-tộc Ven-đơn (Wenden) đến cho người Hi-lạp thời thượng-cổ, người đó sẽ thấy chứng-cớ là không có thần đó, vì đối với người hi-lạp thì không có thần đó.

Người của một xứ-sở coi thần-linh từ ngoại-quốc vào như thế nào, thì xứ-sở của Lý-trí cũng coi Thiên-Chúa hay thần-linh nói chung y như thế : vì đó là xứ-sở mà thần-linh không còn nữa.

Hai là thế này : những chứng-lý biện-minh rằng có Thiên-Chúa, chẳng qua chỉ là những chứng-lý biện-minh rằng có cái tự-kỷ ý-thức căn-bản của con người, chỉ là những lý-luận giải-thích rằng có cái tự-kỷ ý-thức đó. Ví-dụ chứng lý theo hữu-thể-học. Khi người ta tư-tưởng, thì hỏi thấy có cái gì trước hết ? Thưa là có cái tự-kỷ ý-thức.

Theo như thế, thì những chứng-lý để biện-minh rằng có Thiên-Chúa, cũng chính là những chứng-lý biện minh rằng không có Thiên-Chúa, là những lời phi-bác tất cả các biểu-tượng về Thần-linh. Trái lại, chứng-lý chính-hiệu phải theo hình-thức như thế này :‘’Vì lẽ rằng thiên-nhiên có điều thất-cách, cho nên có Thiên-Chúa’’. ‘’Vì lẽ có một thế-giới vô-lý, cho nên có Thiên-Chúa’’. ‘’Vì lẽ rằng không có tư-tưởng, cho nên có Thiên-Chúa’’. Thế nghĩa là gì ? Thưa là : Ai cho rằng vũ-trụ là vô-lý, và vì thế chính người ấy cũng là vô-lý, đối với một người như thế thì có Thiên-Chúa. Nói thế khác, cái vô-lý, đó là hiện-hữu của Thiên-Chúa’’  Ạ.

1.1.4 - Mấy điều phê-bình tôn-giáo trong phần Phụ-lục 

Marx thêm vào luận-văn tiến-sĩ một phần Phụ-lục khá dài, để bàn-luận về cuộc bút-chiến của Plutarch chống lại quan-niệm của Êpicur về thần-linh. Marx muốn chấm dứt cuộc bút-chiến đó,’’vì nó là đặc-điểm của một hạng người, vì nó tượng-trưng cho não-trạng của nhà thần-học khi đứng trước triết-học’’ Ạ. Marx muốn chứng-minh rằng : tuy tuyên-bố là chống lại Êpicur, nhưng thực ra Plutarch vẫn đi theo cùng một hướng.

Chúng ta không cần đi vào chi-tiết của cuộc tranh-luận đó, nhưng chỉ cần xem Marx hiểu và giải-thích tư-tưởng của Plutarch như thế nào. Vì lối giài-thích này làm cho ta hiểu rõ hơn về lập-trường triết-học của Marx, lúc đó vẫn còn luẩn-quẩn với ý-niệm ‘’tự-kỷ ý-thức’’, như vừa nói trên đây.

Trước hết nên chú-ý rằng cách dùng ngôn-từ của Marx có biến-chuyển, với một tầm quan-trọng mà ít ai để ý. Thực vậy, trong phần thân bài luận-văn Marx nói đến thần-tính hay là các thần-linh, còn trong phần Phụ-lục thì lại nói đến Thiên-Chúa. Làm như thể là hai kiểu nói đều có giá-trị như nhau, và cùng chỉ một thực-tại Ạ. Làm như thể là những điều bàn-luận về các thần-linh thời thượng cổ cũng có giá-trị như thế khi nói về Thiên-Chúa của đạo Thiên-Chúa. Chính trong khung cảnh biến-chuyển ngôn-từ như thế, mà Marx đưa ra lập-luận trên đây, để minh-chứng rằng không có Thiên-Chúa, cũng như không có thần-linh.

Khi giải-thích Êpicur, thì Marx có ý-kiến căn bản là :’’Cái quan-trọng đối với Êpicur không phải là cái voluptas, tức là cái khoái-lạc, không phải là cái mình cảm-giác được một cách hiển-nhiên, cũng không phải là cái gì khác, chỉ trừ cái tự-do của tinh-thần không bị bất cứ cái gì ảnh-hưởng’’  Ạ.  Cho nên khi muốn chống lại thuyết tất-định của Đê-mô-crit, Êpicur chủ-trương rằng trong lúc rơi từ trên xuống, thì các nguyên-tử có khả-năng rơi trệch ra ngoài đường thẳng, và như thế có thể va chạm vào nhau. Và đây là chỗ Marx tìm ra lập-luận căn-bản : Marx cho rằng chủ-trương như thế tức là thừa-nhận rằng các nguyên-tử đều có tự-do, và có tự-do tức là đã đi vào bước đầu của biện-chứng đưa tới cái Tự-kỷ Ý-thức.

Khi Plutarch nói về việc người ta thường thường sợ thần-linh, thì Marx giải-thích rằng :’’Xét như thế thì Thiên-Chúa chẳng qua chỉ là tổng-hợp các hiệu-quả do các hành-động xấu mà ra’’ Ạ.

 Khi Plutarch quan-niệm rằng thần-linh có mặt trong các lễ hội tôn-giáo là để làm cho tâm-hồn người ta được khỏi sợ, khỏi buồn, khỏi lo, và được đầy tràn hoan-lạc, thì Marx lại hiểu ra rằng :’’cái được người ta thần-linh hóa và chúc-mừng ở đây, đó là chính cái cá-thể đã được thần-linh-hóa và đã được giải thoát ra khỏi những cái đau-khổ thông-thường, đó là người hiền-triết (sophos) vô-ưu (ataraxia)  như trong quan-niệm của Êpicur. Cái người ta thờ-phụng ở đây, đó là sự khiếm-diện của chính thần-linh, đó là sự hiện-diện của niềm hoan-lạc của cá-nhân’’ Ạ.

Tiếp theo đó, ‘’Câu nói rằng Thiên-Chúa là hêgêmôn agathôn, là vị lãnh-đạo cho những người tốt và là cha sinh ra pantôn kalôn, nghĩa là mọi cái đẹp, câu đó có ý-nghĩa triết-lý như thế này : đó không phải là đặc-tính của Thiên-Chúa, nhưng : cái ý-tưởng về cái tốt, cái thiện, mới chính là yếu-tố thần-thiêng (das Göttliche) Ạ. Rồi Marx kết-luận :’’Theo đúng cái lý-sự nội-tại trong các ý-tưởng của ông, thì tất-nhiên Plutarch phải nói về linh-hồn của cá-nhân, chứ không nói về yếu-tố thần-thiêng’’  Ạ.

Khi giải-thích vì sao người ta tin rằng chết không phải là hết, Plutarch nhận-xét rằng những người mất con, mất vợ, mất bằng-hữu, thì thường ưa tin rằng những kẻ đó, cho dù có bị khổ-cực, cũng vẫn còn ở đâu đây, như thế còn hơn là chết mất hẳn đi. Nhưng Marx lại nghĩ rằng :’’người ta ưa như thế, có nghĩa là cá-nhân muốn ý-thức được rằng mình hiện-hữu một cách thiết-thực.’’  Ạ.

Tất cả những lối giải-thích như thế hoàn-toàn phù-hợp với chứng-lý của Marx biện-minh rằng không có Thiên-Chúa :’’Khi người ta tư-tưởng, thì hỏi thấy có cái gì trước hết ? Thưa là có cái tự-kỷ ý-thức’’. Tất cả đều minh-chứng rằng có cái Tự-kỷ Ý-thức, ngoài ra không có gì hết. Và đó cũng là đìều Marx đã đọc được trong sách vở của Hegel :’’Cái chân-lý của ý-thức, đó là cái tự-kỷ ý-thức, cái này là nền-tảng của cái kia.  Vì thế trong phạm-vi hiện-hữu, khi con người ta có ý-thức về bất kỳ một đối-vật nào, thì cũng có ý-thức về chính mình (nghĩa là tự-kỷ ý-thức) nữa’’  Ạ. Có đìều là Hegel không duy-tâm như người ta lầm tường : vì trong lúc nhấn mạnh vào cái tự-kỷ ý-thức, không những ông không kết-luận rằng không có cái đối-vật mà ý-thức đang nhắm vào, mà hơn nữa, ông còn triển-khai biện-chứng đi xa hơn cái tự-kỷ ý-thức, đi qua tinh-thần trong chủ-thể, tinh-thần ngoài khách-thể, cho tới tinh-thần tuyệt-đối, trong đó tất-nhiên tôn-giáo là một thành-phần không thể thiếu được.  

Để kết-luận về luận-văn của Marx, xin đưa ra đây một nhận-xét có lẽ hơi bất ngờ : ở giai-đoạn này Marx có phần duy-tâm hơn Hegel, vì ông không xét đến những phân-tích cụ-thể của Hegel về các thực-tại nhân-văn, và cho rằng ngoài cái tự-kỷ ý-thức là thực-tại tối cao, thì không có gì hết. Về điểm này thì rõ-ràng là tuy trước năm 1841 Marx không có tiếp-xúc với Feuerbach, nhưng cả hai ông đều cùng có một lập-trường về tự-kỷ ý-thức, cho nên khi Feuerbach cho xuất-bản sách Bản-chất đạo Thiên-Chúa, thì Marx đón nhận một cách hào-hứng, và rồi thấy không cần phải tiếp-tục phê-bình tôn-giáo nữa.

còn tiếp